Αρχική σελίδα Νέα - Ανακοινώσεις Νέα - Ανακοινώσεις Απόπειρα προσέγγισης της πληροφορίας και των Μ.Μ.Ε στην εκπαιδευτική διαδικασία

Απόπειρα προσέγγισης της πληροφορίας και των Μ.Μ.Ε στην εκπαιδευτική διαδικασία

Απόπειρα προσέγγισης της πληροφορίας και των Μ.Μ.Ε στην εκπαιδευτική διαδικασία

Εδώ και πολλά χρόνια η πληροφορία -όπως και το μήνυμα που απορρέει από αυτή-, η επίδραση των Μ.Μ.Ε αλλά και η λειτουργία του θεάματος ασκούν καταλυτικές επιδράσεις στον τρόπο που αντιλαμβάνονται τ’ άτομα όχι μόνο το περιβάλλον τους αλλά και την ερμηνεία που δίνουν σε αυτή καθ’ αυτή την πληροφόρηση. Σε αυτό το μικρό κείμενο θα επιχειρήσουμε να παραθέσουμε τρεις με τέσσερις σημαντικές κοινωνιολογικές προσεγγίσεις αναφορικά με την πληροφορία και τη λειτουργία των Μ.Μ.Ε στον μεταβιομηχανικό άνθρωπο.

  1. 1. Marshall Mc Luhan:

Ο Marshall Mc Luhan ήταν καναδικής καταγωγής και ξεκίνησε την καριέρα του ως καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο. Αργότερα μετεπήδησε στις Η.Π.Α, όπου έγινε αντικείμενο φανατικής προσήλωσης μετά από μια σειρά βιβλίων, διαλέξεων και συνεντεύξεων. Tο 1951 κυκλοφόρησε το πρώτο βιβλίο του, «Μηχανική Σκέψη». Δέκα χρόνια αργότερα το 1961 εκδόθηκε, «ο Γαλαξίας του Γουτεμβέργιου», όπου ο Μακ Λιούαν περιέγραφε πως έγινε το σταδιακό κατρακύλισμα του ανθρώπου: από την ολική θεώρηση των πραγμάτων στη θέση του δεσμώτη μιας και μοναδικής αίσθησης: της όρασης.

Στο «Κατανοώντας τα Μέσα» (Understanding Media: extensions of man, 1964), ο Μακ Λιούαν, εύστοχα επισήμανε την νέα εποχή της «οπτικής» σκλαβιάς του ανθρώπου, φέρνοντας στο προσκήνιο τον κριτικό λόγο για την τηλεόραση και γενικότερα τον θεαματικό τύπο, ο οποίος μετάλλασσε τον άνθρωπο από «homo shapiens» σε «homo θεατή». Άλλα βιβλία του: «Το Μέσον και το Μασάζ», «Η κουλτούρα είναι η επιχείρησή μας», «Από το Κλισέ στο Αρχέτυπο» (μαζί με τον Βόλφριντ Ουάτσον), τα οποία όπως και τα προηγούμενα βρήκαν μεγάλη απήχηση μέσα στο ρεύμα της αντικουλτούρας στην Αμερική αλλά και στην Ευρώπη. Στην Ελλάδα ωστόσο απ΄ ότι είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε η βιβλιογραφία του Μακ Λιούαν είναι άγνωστη.

Μερικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα από το «κατανοώντας τα μέσα».

  • «Η νέα ηλεκτρονική τεχνολογία μας προεκτείνει τις αισθήσεις και τα νεύρα μας, έτσι που να αγκαλιάζουμε τα πάντα, έχει σοβαρές επιπτώσεις σε ότι αφορά το μέλλον της γλώσσας. Η τηλεόραση οδηγεί προς μια επέκταση της ίδιας της συνειδησιακής διαδικασίας, σε οικουμενική κλίμακα και χωρίς λεκτική έκφραση. Αυτή η ομαδική συνείδηση παρατηρήθηκε και στην προ λεκτική κατάσταση του ανθρώπου».
  • «Τόσο το ντύσιμό μας όσο και η αισθητική των σπιτιών μας, η ενοποιημένη ευαισθησία μας περιφέρεται ανάμεσα σε μεγάλη ποικιλία υλικών και χρωμάτων, πράγμα που καθιστά την εποχή μας μια από τις μεγαλύτερες περιόδους μουσικής, ποίησης, ζωγραφικής και αρχιτεκτονικής».
  • «Κάθε δαπανηρή διαφήμιση αντιπροσωπεύει την εργασία, την προσοχή, τον πειραματισμό, την ευφυΐα, την τέχνη και την μαστοριά των ανθρώπων. Για τη σύνθεση μιας σημαντικής διαφήμισης, που καταχωρείται μέσα σε μια εφημερίδα ή ένα περιοδικό ξοδεύεται περισσότερη σκέψη και φροντίδα από ότι για πολλά από τα δημοσιευμένα κείμενα. Είναι γεγονός, πως κάθε ανεκτής ποιότητας διαφήμιση αποτελεί μια ρωμαλέα δραματοποίηση μιας γνήσια ομαδικής εμπειρίας».
  • «Όπως προσπαθούσαμε να θέσουμε κάποτε κάτω από τον έλεγχό μας το νέφος της πυρηνικής ενέργειας, έτσι θα επιχειρήσουμε κάποτε να χαλιναγωγήσουμε το «νέφος» των mass media. Η παιδεία θα αναγνωριστεί σαν μια μορφή άμυνας κόντρα σε αυτό το «νέφος» των μέσω μαζικής επικοινωνίας. Το μοναδικό μέσο κόντρα στο οποίο η παιδεία στην παρούσα κατάσταση προσφέρει μια μορφή άμυνας είναι το έντυπο. Ο εκπαιδευτικός θεσμός που θεμελιώθηκε πάνω στο έντυπο δεν αναλαμβάνει προς το παρόν άλλες ευθύνες».
  • «Σε περιόδους μεγάλων τεχνολογικών και πολιτισμικών μετατάξεων προκύπτουν αναρίθμητες συγχύσεις και ένα βαθύ αίσθημα απόγνωσης. Η εποχή του άγχους που διανύουμε τώρα, είναι κατά ένα μέρος αποτέλεσμα της προσπάθειάς μας να κάνουμε τη σημερινή δουλειά με τα εργαλεία και τις αξίες του χθες».
  • «Η εποχή μας προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία μάθησης μέσω του χιούμορ. Ένα εύστοχο και διεισδυτικό αστείο μπορεί να πετύχει περισσότερα πράγματα από όσα οι διάφορες κοινοτυπίες που συνήθως περιέχονται ανάμεσα στα εξώφυλλα».
  • «Ο επίσημος πνευματικός πολιτισμός προσπαθεί να εξαναγκάσει τα νέα μέσα, να επιτελέσουν το έργο των παλαιών».
  • «Όταν θριαμβεύσουν τα Μ.Μ.Ε πεθαίνει ο άνθρωπος του Γουτεμβέργιου και γεννιέται ένα διαφορετικός άνθρωπος συνηθισμένος να νοιώθει με άλλο τρόπο και άλλη ευαισθησία».
  • «Ζούμε σε καιρούς δύσκολους γιατί είμαστε μάρτυρες μιας σύγκρουσης κατακλυσμιαίων διαστάσεων, ανάμεσα σε δυο μεγάλες τεχνολογικές νοοτροπίες. Προσεγγίζουμε τη νέα εποχή με τη ψυχολογική διαμόρφωση της παλαιάς. Η σύγκρουση είναι εγγενές φαινόμενο των μεταβατικών περιόδων. Στην τέχνη της τελευταίας περιόδου του Μεσαίωνα π.χ. είδαμε το φόβο της νέας τυπογραφικής τεχνολογίας να εκφράζεται στο θέμα του χορού και του θανάτου. Σήμερα ανάλογοι φόβοι εκφράζονται με το θέατρο του παραλόγου. Και τα δυο αντιπροσωπεύουν μια κοινή αποτυχία. Την απόπειρα να βγει σε πέρας ένα έργο που απαιτεί το καινούργιο περιβάλλον με τα όργανα του παλιού
  • «Το μέσον είναι το μήνυμα».

Για κάποιους ο Μάρσαλ Μακ Λιούαν ήταν ο πρωτοπόρος της κριτικής σκέψης για τα Μ.Μ.Ε. και την βιομηχανία της πληροφορίας για κάποιους άλλους ένα απλοϊκός αναλυτής ενός φαινομένου το οποίο έχρησε βαθύτερης ανάλυσης και αξιολόγησης. Από την εποχή που ο καναδός καθηγητής επιχείρησε μια πρώτη κριτική προσέγγιση των Μ.Μ.Ε., μέχρι σήμερα, έχουν γραφτεί και ειπωθεί πάνω στο θέμα πάρα πολλά. Μέσα από μια πολυπληθή βιβλιογραφία ανασύρουμε δυο σημαντικές  απόψεις οι οποίες αν και μέχρι τώρα έχουν κινηθεί σε περιθωριακό θα λέγαμε επίπεδο δεν παύουν να αποτελούν ρηξικέλευθες σκέψεις στο επίμαχο αυτό θέμα. Η μία είναι του Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ, και η άλλη του Ζαν Μποντριγιάρ.

  1. 2. Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ, «Για μια θεωρία των μέσων επικοινωνίας».

Ο Χανς Μάγκνους Εντσεμπέργκερ, γεννήθηκε το 1929 στο Καουφμπόυρεν της Γερμανίας. Είναι ένας από τους σημαντικούς πνευματικούς εκπρόσωπους της Δ. Γερμανίας: ποιητής, μυθιστοριογράφος, μεταφραστής και ιδιαίτερα πολιτικοκοινωνικός κριτικός

Σύμφωνα με τον Χανς Μ. Ε., τα νέα μέσα επικοινωνίας είναι από τη φύση τους εξισωτικά. Με ένα απλό κλικ μπορεί ο καθένας να συμμετάσχει στο μεγάλο παιχνίδι της επικοινωνίας, μπορεί ο καθένας να έχει πρόσβαση σε όποια πληροφορία θέλει. Τα ίδια τα προγράμματα είναι άυλα και επιτρέπουν αναπαραγωγή κατά βούληση. Έτσι τα ηλεκτρονικά μέσα επικοινωνίας βρίσκονται σε αντίθεση προς τα παλιά, όπως το βιβλίο ή τον πίνακα ζωγραφικής, που ο ιδιαίτερος ταξικός τους χαρακτήρας είναι εμφανής. Στην συνέχεια και με βάση την επισήμανση ότι τα τηλεοπτικά προγράμματα για προνομιούχες ομάδες είναι τεχνικά πραγματοποιήσιμα αλλά δομικά παράλογα, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι τα νέα μέσα αίρουν το μονοπώλιο της αστικής διανόησης. Για να επισημάνει: εδώ έγκειται και η εχθρότητα των ελίτ απέναντι στη νέα βιομηχανία της συνείδησης.

Αναλύοντας την έννοια του Μάρσαλ Μακ Λιούαν περί επεκτασιμότητας της συνείδησης από τα ηλεκτρονικά μέσα επικοινωνίας, την επαναπροσδιορίζει στη δράση και όχι στη σκέψη, στη στιγμή και όχι στην παράδοση. Άμεση συνέπεια αυτού είναι η ανατροπή των μέχρι τώρα όρων λειτουργίας της αστικής κουλτούρας. Από δω και πέρα η νέα πραγματικότητα δεν παράγει υλικά αγαθά με διάρκεια και αιωνιότητα. Τα νέα μέσα δεν παράγουν αντικείμενα τα οποία φυλάσσονται και να ανεβαίνει η αξία τους. Εκμηδενίζουν την πνευματική ιδιοκτησία και διαλύουν την κληρονομιά και την ταξική παράδοση.

Εδώ θα μπορούσε να πει κανείς πως μια τέτοια προοπτική διαλύει την έννοια της ιστορικής συνείδησης. Όχι! Απαντά ο Χανς Μ. Εντσενσμπέργκερ, αντίθετα επαναπροσδιορίζουν τον ιστορικό λόγο με τέτοιο τρόπο ώστε μπροστά μας να μην αναδεικνύεται η παρελθοντολογία η μελλοντολογία του ενεστώτα χρόνου αλλά η εφήμερη διάστασή του. Η ιστοριογραφία δεν λειτουργεί σαν χειραγώγηση, και η μνήμη δεν είναι η μνήμη μιας κάστας μορφωμένων ανθρώπων αλλά κοινωνική. Οι συσκευές δεν είσαι μόνο καταναλωτικά αγαθά αλλά και μέσα χειραφέτησης του ανθρώπου. Για να γίνει αντιληπτή αυτή η διάσταση δεν έχουμε να συγκρίνουμε την εποχή της τηλεγραφίας με την εποχή της τηλεφωνίας.

Ενώ ο τηλέγραφος έχει μείνει μέχρι σήμερα στα χέρια μιας γραφειοκρατικής κάστας η οποία ανά πάσα στιγμή μπορεί να ελέγξει το περιεχόμενο του τηλεγραφήματος, το τηλέφωνο εκ φύσεως πιο προσιτό αποκεντρώνει τη επικοινωνία και καθιστά πιο δύσκολη την διαδικασία ελέγχου των συνομιλιών. Το ασύρματο προχωρά ακόμα πιο πέρα κ.ο.κ.

Το πρόβλημα από δω και πέρα κατά συνέπεια δεν είναι τα μέσα αλλά η απελευθέρωσή τους από συγκεντρωτικές γραφειοκρατικές διαδικασίες. Με το να ελέγχουμε σήμερα την επικοινωνία είναι σαν να είμαστε στην εποχή της τυπογραφίας και κάποιος αυτοκράτορας να ήθελε να ελέγχει τη διαδικασία. Κατά συνέπεια το νέο αίτημα δεν είναι η κριτική των μέσων αλλά η απελευθέρωσή τους. Έτσι ώστε ο άνθρωπος από απλός ερασιτέχνης να γίνει καλός παραγωγός δημιουργικών ιδεών. Η προοπτική αυτή δεν αφανίζει τους ταλαντούχους αλλά τη λεγόμενη εξουσία των ταλαντούχων. Όταν λέμε δημιουργία δεν εννοούμε την παθητική αναπαραγωγή εικόνων αλλά την επιθετική σύνθεση των πληροφοριών μέσα από την ανάγκη για νέες μορφές αλληλεπίδρασης τόσο σε προσωπικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο.

Προσέξτε τονίζει ο Χανς Μ. Ε., τη χρήση των παλαιών μέσων παραγωγής και αναπαραγωγής της πληροφορίας στα χέρια των μισθωτών (φωτογραφικές μηχανές, μαγνητόφωνα, κ.λ.π.). Η χαρά της δημιουργίας ήταν αποκομμένη από την ομάδα ή το κοινωνικό σύνολο σε σχέση με τη λειτουργία του ηλεκτρονικού υπολογιστή και των δικτύων της πληροφορικής, και όταν αυτή συνέβαινε περιοριζόταν σε αυστηρά ιδιωτικό επίπεδο. Στη δεύτερη περίπτωση το δημιουργικό άτομο σπάει τον κλειστό ιδιωτικό χώρο, παραβιάζει το αυστηρό επαγγελματικό μυστικό και παράγει μια νέα εξωστρέφεια η οποία ψάχνει για το νέο μοντέλο οργάνωσης πέρα από τα γνωστά μοντέλα πολιτικής οργάνωσης. Αναζητά τους νέους κωδικούς της κοινωνικής του οργάνωσης μέσα από την διαδικασία που τον κάνει να νοιώθει ότι υπάρχει δηλαδή στη συλλογική δομή του. Αποτέλεσμα αυτής της υποδόριας αλλά συνεχούς λειτουργίας τα νέα αντιθετικά σχήματα τα οποία μεγεθύνονται στην συνείδησή του: Συγκέντρωση-αποκέντρωση, αυταρχικό - αντιαυταρχικό, πειθαρχία - αυθορμητισμός κ.λ.π.

Η επέλαση των νέων Μ.Μ.Ε. έχει ήδη από καιρό ανατρέψει τις μέχρι τώρα τις υπάρχουσες συνθήκες παραγωγής. Αυτές με τη σειρά τους ανέτρεψαν τις παλιές ηθικές και αισθητικές αξίες. Οι θεωρίες που στήριζαν ή κριτίκαραν τις παραδοσιακές αξίες έχουν αναθεωρηθεί ή αχρηστευθεί στη πράξη.

Στο ερώτημα τώρα πως όλα αυτά μπορούν να γίνουν πράξη ο γερμανός καθηγητής απαντά με ένα τρόπο εντελώς διαφορετικό από αυτόν που είχε υπαινιχθεί ο Μάκ Λιούαν (την κοινή δηλαδή αποτυχία της απόπειρας να βγει σε πέρας ένα έργο, που απαιτεί το καινούργιο περιβάλλον, με τα όργανα του παλαιού), δηλαδή, καθαρά μαρξιστικό: όπως τις παραγωγικές δυνάμεις τις απελευθερώσουμε αφού τις κατακτήσουμε, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο θα απελευθερώσουμε και τα μέσα επικοινωνίας.

 

Ζαν Μποντριγιάρ: Ρέκβιεμ για τα Μέσα Επικοινωνίας.

Γεννήθηκε το 1929, και είναι καθηγητής κοινωνιολογίας στο πανεπιστήμιο της Ναντέρ. Έχει γράψει αρκετά βιβλία και μεταξύ αυτών, «Για μια κριτική της πολιτικής του σημείου» (1972), «Το σύστημα των αντικειμένων» (1968), «Η καταναλωτική κοινωνία» (1970), «Ο καθρέφτης της παραγωγής» κ.ά.

Ο Μποντριγιάρ ανήκει στο χώρο των ριζοσπαστών διανοούμενων της γενιά του Μάη του ΄68. Ο Μποντριγιάρ επιχειρεί να δει το άτομο πέρα από τη μαρξιστική και καπιταλιστική προσέγγιση. Αν στον Μαρξ ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται σαν παραγωγικό ζώο που η χειραφέτησή του έρχεται μέσα από την απελευθέρωση των παραγωγικών σχέσεων, στους καπιταλιστές αυτές οι σχέσεις οφείλουν να τον κρατούν περιορισμένο.

Ο Μποντριγιάρ μιλά για μια άλλη διάσταση την οποία δεν μπόρεσε να διακρίνει ο Μάρξ. Αυτή η νέα διάσταση έχει να κάνει με το διαχωρισμό μεταξύ σημαίνοντος και σημαινόμενου. Το σημαίνον γίνεται σύμφωνα με το γάλλο διανοούμενο όλο και πιο αυτόνομο, αφαιρείται από το αντικείμενό του που είναι το σημαινόμενο.

(Σημείο: Γενικά σημείο είναι το αισθητό γεγονός που μας επιτρέπει να αναγνωρίσουμε ένα μη άμεσο αισθητό. Η οποιαδήποτε λέξη είναι ένα σημείο για παράδειγμα. Συνήθως διακρίνουν οι σημειολόγοι δυο μέρη σε κάθε σημείο. Το σημαίνον (την ακουστική εικόνα της λέξης). Σημαίνον λοιπόν η μορφή, σημαινομένο το περιεχόμενο. Αυτό που πρέπει να έχει κανείς ξεκάθαρο είναι ότι τα σημεία είναι υποκατάστατα της πραγματικότητας, δηλ. του φυσικού και του κοινωνικού κόσμου, των σχέσεων και των ιδεών μας. Χρησιμεύουν για να επικοινωνούμε. Αποτελούν συμβάσεις κοινά αποδέκτες από εκείνους που τα χρησιμοποιούν για τη συνεννόηση τους).

Κατά τον Μποντριγιάρ λοιπόν τα Μ.Μ.Ε. δεν είναι μέσα επικοινωνίας αλλά μέσα παραγωγής σημείων με τα οποία ελέγχονται ακόμα και τα μέσα παραγωγής των αγαθών. Επομένως η κλασική θεωρία του διαλεκτικού υλισμού αδυνατεί να εξηγήσει τις πολύπλοκες κοινωνικές διαδικασίες όπου η κυρίαρχη παραγωγή σήμερα είναι η παραγωγή σημείων. Στο σημείο αυτό ο Μποντριγιάρ επισημαίνει τη βαθιά αντίφαση της θέσης του Εντσενσπέργκερ, τονίζοντας ότι αυτή δεν θίγει την δομή των μέσων ως παραγωγούς σημείων. Ακόμα περισσότερο την ανάλυση της πολιτικής οικονομίας του σημείου. Για παράδειγμα αυτό που είναι σημαντικό για ένα αποσμητικό μασχάλης δεν είναι ότι έχει μια δοσμένη ανταλλακτική αξία ή μια δοσμένη αξία χρήσης, ούτε ότι αν οι εργάτες που το παρήγαγαν ήταν αλλοτριωμένοι ή εκμεταλλευόμενοι. Το μυστικό αυτού του εμπορεύματος είναι πως μπορεί να υπερβεί όλα τα παραπάνω «αναφερόμενα», πως μπορεί να γίνει ένα ολοκληρωτικά αποκομμένο αντικείμενο ανταλλαγής και πως το άτομο που το καταναλώνει μπορεί να βρει σε αυτό μια «σημασία» την οποία τελικά θα ιδιοποιηθεί. Σημασία ολοκληρωτικά αποχωρισμένη από τους μηχανισμούς παραγωγής και διανομής. Αυτό που καταναλώνεται δεν είναι ένα πράγμα φορτισμένο με υλικότητα και τον πολύπλοκο κύκλο που τελικά προέρχεται από την εργασία ή από τη φύση, αλλά απλά ένα στοιχείο σε ένα κώδικα σημείων.

Αυτή η λειτουργία διαμορφώνει μια νέα ιδεολογία, της ιδεολογία της αφασίας και της κοινωνικής δυσλεξίας.

 

Επίλογος.

Αυτή η αφασία λοιπόν δεν είναι άμοιρη της αποκοπής των λέξεων από την πραγματικότητα. Οι λέξεις πλέον δεν αναφέρονται αναγκαστικά σε μια ορατή και απτή πραγματικότητα, οι αξίες δε ανταποκρίνονται στις φυσικές και βιολογικές ανάγκες. Για παράδειγμα η λέξη «επανάσταση» εύκολα μπορεί να ταυτιστεί με την «επανάσταση» στο αδυνάτισμα κ.ο.κ. Η βασική εργασία σήμερα ενός εκπαιδευτικού είναι η διαχείριση και η χρήση του όγκου των πληροφοριών που υπάρχουν γύρω του, ξεπερνά τα όρια της συμβατικότητας. Σε αυτή τη διαδικασία ο ρόλος του είναι ρόλος διαμεσολάβησης ως προς την ερμηνεία των εννοιών και όσο το δυνατόν την εξήγηση στους μαθητές ή μάλλον της αποκάλυψης του νέου παιχνιδιού της νέας οικονομικής σημειολογίας. Να βρούμε το πραγματικό αυτό που είναι καλά στον πάτο φυλαγμένο δεν είναι ένα κοπιαστικό ταξίδι αλλά και συναρπαστικό συγχρόνως. Αλλά και αν ο νέος άνθρωπος αρχίζει να καταλαβαίνει τα μηνύματα δε μπορούμε να του πούμε ότι το μήνυμα είναι το μέσο είναι λιγάκι υπερβολή. Απεναντίας αξίζει να συνειδητοποιήσει ότι η κοινωνικοποίηση όλων αυτών των μέσων και η ορθολογική χρήση τους μπορούν να κάνουν τη ζωή ακόμα πιο όμορφη απ’ ότι είναι.

Μανδηλάς Κώστας.

 

Γενάρης του 2013